Աւելի քան տարի մը է, որ Հայաստանի իշխանութիւնը կը կրկնէ գաղափար մը, որ գրեթէ դոգմայի վերածուած է. եթէ Հայաստան չփոխէ իր Սահմանադրութիւնը, Ատրպէյճան պիտի չստորագրէ խաղաղութեան համաձայնագիրը։ Այդ նախադասութեան ետին կայ աւելի լայն տրամաբանութիւն մը, զոր Նիկոլ Փաշինեանի կառավարութիւնը կը կիրարկէ 2020-էն ի վեր. խաղաղութիւնը ձեռք կը բերուի զիջելով։ Ժամանակն է զայն հարցականի տակ դնելու։

Համաձայնագիրը արդէն իսկ կը լուծէ այն, ինչ որ Պաքու կ՚ըսէ թէ կը պահանջէ։ 2025-ի Օգոստոսին Ուաշինկթընի մէջ նախաստորագրուած բնագիրը կը պարունակէ տարածքային պահանջներէ փոխադարձ հրաժարում, եւ հայկական կառավարութիւնն իսկ պնդած է, թէ ատիկա բաւարար երաշխիքներ կ՚ընձեռէ։ Միւս կողմէ, ըստ Վիեննայի համաձայնագրին, ոչ մէկ պետութիւն կրնայ վկայակոչել իր ներքին օրէնսդրութիւնը՝ համաձայնագիր մը չգործադրելու համար։ Ստորագրուելէ եւ վաւերացուելէ ետք, այդ յանձնառութիւնը կը գերակայէ սահմանադրական նախաբանի որեւէ մեկնաբանութեան։ Աւելին՝ 2024-ի Սեպտեմբերին, սահմանազատման կանոնակարգը Սահմանադրութեան համապատասխան ճանչնալով, Հայաստանի Սահմանադրական դատարանը որոշեց, որ Անկախութեան հռչակագրի դրոյթներէն իրաւական ուժ ունին միայն անոնք, որոնք յստակօրէն ամրագրուած են Սահմանադրութեան յօդուածներուն մէջ։ Այլ խօսքով, երկրի բարձրագոյն իրաւական ատեանը արդէն տուած է այն պատասխանը, որուն Պաքու կ՚ըսէ թէ կարիք ունի։

Փոխադարձութիւնը բացակայ է։ Մինչ Երեւանէն կը պահանջուի վերաշարադրել իր հիմնական օրէնքը, ոչ ոք Պաքուէն կը պահանջէ հրաժարիլ «Արեւմտեան Ատրպէյճան»ի քարոզչութենէն, որով ան Հայաստանի տարածքը իրեն կը վերագրէ։ Ալիեւ զայն կը կրկնէ պաշտօնական առիթներով, իսկ հայկական կառավարութիւնը կը պատասխանէ լաւագոյն պարագային՝ թոյլ ու վարանոտ կերպով։

Իւրաքանչիւր զիջում դուռ կը բանայ յաջորդին։ Նախ Արցախն էր։ Ապա՝ Մինսքի խումբի լուծարումը, միջազգային հայցերու ետ քաշումը եւ Սիւնիքով անցնող միջանցքի հարցը։ Այսօր Սահմանադրութիւնն է։ Ոչինչ ցոյց կու տայ, որ վաղը նոր պայման մը պիտի չյայտնուի։ Ամէն պահանջի առջեւ տեղի տալը խաղաղութիւն չի կառուցեր. ան կը պարգեւատրէ ճնշումը եւ միւս կողմին կը սորվեցնէ, թէ ճնշումը արդիւնք կու տայ։

Կան այլ ճամբաներ։ Միացեալ Նահանգները միայն համաձայնագիրը հովանաւորելով չբաւականացան. անոնք Հայաստանի հետ ստորագրած են Ռազմավարական գործընկերութեան խարտիա մը եւ TRIPP ուղիի շրջանակային համաձայնութիւն մը, իսկ այդ ուղին յառաջանալու համար ուժի մէջ գտնուող համաձայնագրի կարիք ունի։ Ատրպէյճան եւս խաղաղութեան կարիք ունի՝ Նախիջեւանի հետ կապուելու իր ծրագիրներուն եւ Ասիոյ ու Եւրոպայի միջեւ ուղիներուն մէջ իր դերին համար։ Ֆրանսայի եւ Հնդկաստանի հետ պաշտպանական համաձայնութիւնները, սահմանին վրայ եւրոպական դիտորդական առաքելութիւնը, բազմակողմանի ատեանները եւ Սփիւռքը ինքնին խաղաթուղթեր են, որոնք Երեւան ունի, բայց չի գործածեր։ Կառավարութիւնը ինքն իսկ ցոյց տուաւ, որ կրնայ ուղղութիւն փոխել, երբ ուզէ. ան հեռացաւ Ռուսիայէն, որ որպէս երաշխաւոր ձախողեցաւ այն պահուն, երբ անոր ամենէն շատ կարիքը կար։ Եթէ կրցաւ վերաձեւել իր դաշինքները, հիմա չի կրնար պնդել, թէ միակ ելքը զիջիլն է։

Իշխանութիւնը պիտի ներկայացնէ երեք առարկութիւն։

«Ատրպէյճան ռազմական գերակայութիւն ունի եւ կրնայ սպասել»։ Ճիշդ այդ պատճառով զիջումները անօգուտ են. Սահմանադրութիւնը փոխելը չի փոխեր ուժերու հաւասարակշռութիւնը։ Հանրաքուէին յաջորդ օրը Պաքու պիտի ունենայ նոյն առաւելութիւնը եւ նոր բան մը պահանջելու նոյն կարողութիւնը։ Այսօր անոր հիմնական գործիքը պատերազմը չէ, այլ շանթաժը, եւ շանթաժը կը սնանի զիջելու պատրաստակամութենէն։ Այդ հաւասարումը փոխող միակ բանը սեփական պաշտպանութեան ամրապնդումն է եւ յարձակումի մը քաղաքական գինին բարձրացումը՝ յարձակում մը, որ վտանգի տակ պիտի դնէր ուղի մը, զոր Ուաշինկթըն ներկայացուց որպէս իր սեփական յաջողութիւնը։

«Միացեալ Նահանգները ճնշում պիտի չբանեցնեն ուժանիւթի ոլորտի գործընկերի մը վրայ»։ Ոչ ոք կ՚ակնկալէ, որ անոնք խզեն իրենց կապերը Պաքուի հետ։ Սակայն TRIPP ուղին կ՚անցնի հայկական տարածքէն։ Առանց Հայաստանի՝ միջանցք չկայ։ Պակասողը պահանջելու կարելիութիւնը չէ, այլ վճռակամօրէն պահանջելու կամքը։

«Առանց համաձայնագրի՝ վտանգը Հայաստանի վրայ կ՚իյնայ»։ Ասիկա ամենէն զօրաւոր եւ ամենէն խաբուսիկ փաստարկն է, որովհետեւ ոչ ոք կ՚երաշխաւորէ, որ բարեփոխումը ստորագրութիւն պիտի բերէ։ Պաքու ո՛չ թուական ճշդած է, ո՛չ վայր, ո՛չ ալ որեւէ գրաւոր յանձնառութիւն ստանձնած է. ան միայն կ՚ըսէ, թէ «խոչընդոտներ պիտի չտեսնէ»։ Եւ կայ պարագայ մը, զոր կառավարութիւնը կը նախընտրէ չյիշել. ի՞նչ պիտի պատահի, եթէ հանրաքուէն ձախողի։ Ատրպէյճան պիտի ունենար կատարեալ պատրուակը՝ ամէն ինչ սառեցնելու եւ Հայաստանը անբարեխղճութեան մէջ ամբաստանելու։ Եթէ իշխանութիւնը կը հաւատայ, թէ բարեփոխումը անխուսափելի է, առնուազն պէտք է պահանջէ, որ ան կապուի համաձայնագրի միաժամանակեայ ստորագրութեան եւ վաւերացման՝ միջազգային երաշխաւորներով։ Նախ զիջիլ ու յետոյ յուսալ՝ գործնապաշտութիւն չէ. ատիկա երկրի ինքնիշխանութիւնը կուրօրէն խաղադրոյքի դնել է։

Ոչ ոք կը վիճարկէ, որ Հայաստան խաղաղութեան կարիք ունի։ Վիճելին այն տրամաբանութիւնն է, ըստ որուն զայն պէտք է վճարել իրարայաջորդ զիջումներով։ Պետութեան մը հիմնական օրէնքը փոխելը, որովհետեւ զայն կը պահանջէ դրացի մը, որ չի հրաժարիր իր ծաւալապաշտական ճարտասանութենէն, վտանգաւոր նախընթաց կը ստեղծէ՝ ազգի մը նախընթացը, որ իր ներքին կարգը կը սահմանէ ուրիշի մը կամքով։

Մշտական հրաժարումի վրայ հիմնուած խաղաղութիւնը խաղաղութիւն չէ. ան զինադադար է, որ կը տեւէ մինչեւ յաջորդ պահանջը։ Տեւական խաղաղութիւնը կը բանակցուի արժանապատուութեան, ոչ թէ վախի դիրքէն։ Եւ Հայաստան աւելի շատ խաղաթուղթ ունի, քան որքան իր կառավարութիւնը պատրաստ է գործածելու։

----------------------------------------

Սերխիօ Նահապետեան «Սարտարապատ» օրաթերթի (www.sardarabad.com.ar) տնօրէնն է եւ Պուէնոս Այրէսի Թէքէեան մշակութային միութեան ատենապետը։ Որպէս Պուէնոս Այրէսի նահանգի երեսփոխան՝ ան հեղինակած է Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման 13.478 թիւ օրէնքը, որ ընդունուեցաւ Պուէնոս Այրէսի նահանգային օրէնսդիր մարմինին կողմէ 2006-ին։