Նիկոլ Փաշինեան իր վերջին՝ Գարեգին Բ Կաթողիկոսին դէմ ուղղուած յայտարարութիւններով կրկին կ'ապացուցէ, թէ չի տարբերեր, կամ չ'ուզեր տարբերել, իր զբաղեցուցած պաշտօնը այն ազգէն, զոր ինք կ'ըսէ, թէ կը ներկայացնէ։ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ առաջնորդը ամբաստանել՝ Աստուծոյ բոլորովին չհաւատալու, հոգեւոր կեանք չունենալու եւ ժողովուրդին առջեւ իր ուխտը դրժած ըլլալու մեղադրանքներով, քաղաքական քննադատութիւն չէ։ Ասիկա այնպիսի սահմանազանցութիւն մըն է, զոր ոեւէ կառավարութեան ղեկավար պէտք չէ իրեն թոյլ տայ, եւ որպէս այս թերթին տնօրէն՝ ես պարտաւոր եմ ասիկա յստակօրէն նշել։
Հայ Առաքելական Եկեղեցին պետական մարմին մը չէ, որ ամէն անգամ իշխանութեան եկողին գնահատականին ենթակայ ըլլայ։ Ան, լեզուին հետ միասին, այն սիւնն է, որ հայ ժողովուրդը դարերով պահեց՝ առանց սեփական պետութեան, Ցեղասպանութեան տարիներուն եւ աշխարհասփիւռ այն գոյութեան ընթացքին, որ մեզ սփիւռքահայ ժողովուրդի վերածեց։ Միլիոնաւոր հայերու համար, որոնք Երեւանէն հեռու կ'ապրին, բայց կը մասնակցին Եկեղեցիին շուրջ կազմակերպուած ծխական, դպրոցական եւ համայնքային կեանքին, խորհրդարանական ամբիոնէն Կաթողիկոսին հոգեւոր օրինականութիւնը կասկածի տակ առնելը կը նշանակէ յարձակիլ այն սակաւաթիւ խորհրդանիշներէն մէկուն վրայ, որ տակաւին մեզ կը միացնէ՝ սահմաններէ, սերունդներէ եւ քաղաքական պատկանելիութիւններէ վեր։
Կայ բան մը, որ աւելի ծանր է։ Երբ պաշտօնավարող վարչապետը հրապարակաւ կասկածի տակ կը դնէ իր երկրին բարձրագոյն հոգեւոր իշխանաւորին հաւատքը, ան աշխարհին ցոյց կու տայ ոչ թէ ընթացքի մէջ գտնուող հաստատութենական բարեփոխում մը, այլ մասնատուած ազգ մը, որ ի վիճակի չէ լուծելու իր ներքին տարաձայնութիւնները՝ առանց զանոնք հրապարակային տեսարանի վերածելու։ Արտաքին աշխարհի աչքին այդ պատկերը կառավարութիւնն ու Եկեղեցին իրարմէ չի բաժներ. ան կը վնասէ ամբողջ հայ ժողովուրդի հեղինակութեան, ճիշդ այն պահուն, երբ Հայաստանն ու հայութիւնը ամենէն աւելի կարիքը ունին ներկայանալու համախմբուած ու վստահելի՝ միջազգային գործընկերներուն եւ սփիւռքին առջեւ։
Կարծես Փաշինեան ինքզինք համոզած է, թէ պետութիւնը ժամանակաւորապէս կառավարելը իրեն նաեւ ազգին կրօնական խղճին վրայ իշխանութիւն կու տայ։ Ան կը սխալի, եւ խորապէս կը սխալի։ Վարչապետը մարդ մըն է, որուն սահմանափակ ժամանակաշրջանի մը համար վստահուած է երկրին կառավարումը. ան իր ժողովուրդին հաւատքին տէրը չէ, անոր բարոյական դատաւորը չէ եւ, առաւել եւս, իրաւունք չունի իրեն վերագրելու ամբողջ ազգի մը հոգեւոր ներկայացուցչութիւնը։ Պետական իշխանութիւնը հոգեւոր հեղինակութեան հետ շփոթելը, լաւագոյն պարագային, ամբարտաւանութիւն է. գէշագոյն պարագային՝ ցինիկ քաղաքական հաշուարկ մը, որ Եկեղեցին կ'օգտագործէ որպէս դիւրին թիրախ՝ ներքին քաղաքական պատում մը ամրապնդելու համար։
Եւ, այնուամենայնիւ, կար ու կայ շատ աւելի պարզ ճամբայ մը, զոր Փաշինեան չընտրեց։ Երբ մարդ մը անհամաձայն է իր հոգեւոր առաջնորդին կամ նոյնիսկ իր Եկեղեցիին բարձրագոյն իշխանութեան հետ, ան իր անձնական անհամաձայնութիւնը պետական հարցի չի վերածեր եւ խորհրդարանական ամբիոնը չի գործածեր զայն ամբողջ հանրութեան պարտադրելու համար։ Ան կրնայ փնտռել ուրիշ ծխական համայնք մը, ուրիշ քահանայ մը, ուրիշ հոգեւոր առաջնորդ մը, որուն հետ կարենայ խաղաղութեամբ շարունակել իր հոգեւոր կեանքը։ Ասիկա ճիշդ այն ազատութիւնն է, զոր կրօնական կեանքը կու տայ ամէն հաւատացեալի։
Փաշինեան, ընդհակառակը, այդ ազատութենէն իբրեւ սովորական քաղաքացի չօգտուեցաւ։ Ան պետական իշխանութիւնը գործածեց՝ փորձելով ամբողջ ազգի մը պարտադրել եկեղեցական նուիրապետութեան հետ ունեցած իր անձնական հոգեւոր անհամաձայնութիւնը, կարծես իր պաշտօնին ուժով իր անձնական անհանգստութիւնը պիտի դառնար բոլոր հայերուն խնդիրը։
Այս յայտարարութիւններուն պատճառած վնասը չի սահմանափակուիր Փաշինեանի աշխատասենեակով եւ չի վերջանար անոր պաշտօնավարութեան աւարտով։ Անոր հետեւանքները իր կառավարումէն անդին պիտի երկարին եւ պիտի ծանրանան բոլոր հայերուն վրայ՝ Հայաստանի մէջ ու Հայաստանէն դուրս, շատ աւելի երկար ժամանակով, քան ինք պիտի մնայ իշխանութեան մէջ։ Կրնան, հարկաւ, ըլլալ եկեղեցական նուիրապետութեան վարքագծին եւ թափանցիկութեան վերաբերող իրաւացի հարցադրումներ, որոնք արժանի են լուրջ քննարկումի։ Բայց Եկեղեցիին առաջնորդին անձնական ու հրապարակային նսեմացումը անոնցմէ ոչ մէկը կը լուծէ. ան միայն կը խորացնէ վէրք մը, որուն գինը հայութիւնը, արդէն պատերազմէն եւ Արցախէն բռնի տեղահանումէն տառապած, չի կրնար շարունակել վճարել մէկ մարդու քաղաքական սնապարծութեան պատճառով։
Անկախ իւրաքանչիւր կողմի մտադրութիւններէն, որոնց մասին դատելը մեզի չի վերաբերիր, այս հակամարտութեան իրական արդիւնքը աւելի բաժնուած Հայաստան մըն է, որուն ինքնութեան հիմնական հաստատութիւններէն մէկը արժեզրկուած ու թուլացած է։ Իսկ բաժնուած Հայաստանը պարզապէս աւելի խոցելի Հայաստան մըն է անոնց դիմաց, որոնք պատմականօրէն վիճարկած են անոր տարածքը, յիշողութիւնը եւ տեղը տարածաշրջանին մէջ։ Ասիկա է, ի վերջոյ, ազգի մը յաւերժական հոգեւոր ներկայացուցչութիւնը ժամանակաւոր քաղաքական պաշտօնի մը հետ շփոթելու իրական գինը:
