Ա. Աշխարհագրական անէծքը

Յունիսի 7-ին Հայաստանը կը քուէարկէ իր նորագոյն պատմութեան ամենաբարդ հանգրուաններէն մէկուն մէջ։ Միացեալ Նահանգները, Թուրքիան, Ազրպէյճանը, Ռուսիան եւ Իրանը իւրաքանչիւրը իր ուղղութեամբ կը մղեն զարգացումները, մինչ Եւրոպական Միութիւնը կը հետեւի, սակայն երաշխիքներ չի տար։ Հայերը պիտի փորձեն այն, ինչ հինգ հազար տարիէ ի վեր կը փորձեն՝ իրենք զիրենք որոշել։ Պատմութիւնը, ինչպէս միշտ Հայաստանի պարագային, չի սպասեր։

Կան երկիրներ, զորս պատմութիւնը կ՛ընտրէ որպէս իր բեմը։ Հայաստանը անոնցմէ մէկն է։ Տեղադրուած Սեւ ծովուն, Կասպից ծովուն եւ արաբա-պարսկական աշխարհին միջեւ՝ Հայկական բարձրավանդակը հազարամեակներ շարունակ պարտադիր անցք եղած է իւրաքանչիւր բանակի համար, որ ուզած է շարժիլ արեւելքէն արեւմուտք կամ հիւսիսէն հարաւ։ Պարսիկներ, մակեդոնացիներ, հռոմէացիներ, պարթեւներ, արաբներ, սելճուքներ, մոնկոլներ, օսմանցիներ, սեֆեւիներ, ռուսներ՝ բոլորը գրաւեցին, կոտորեցին եւ շարունակեցին իրենց ճամբան։ Հայ ժողովուրդը այդպէս սորվեցաւ գոյատեւել առանց պետութեան՝ Եկեղեցին դարձնելով տարածքէ զուրկ ազգի ողնաշարը, իսկ Սփիւռքը՝ փոխադարձ օժանդակութեան ցանցը։

Ասիկա է բանալին հասկնալու համար, թէ 2031-ին ինչի կրնայ վերածուիլ Հայաստանը. ժողովուրդ մը, որ հինգ հազար տարի շարունակ կատարելագործած է գոյութիւն ունենալու արուեստը այն պահերուն, երբ ամէն ինչ կը դավադրէ իր գոյութեան դէմ։

Եւ այդ պատմութեան կեդրոնին միշտ ալ կայ մէկ բան՝ միջանցք մը։

Բ. Սիւնիք. նոյն վայրը՝ միշտ

Հայաստանի ծայր հարաւին կայ նահանգ մը, նեղ՝ շիշի վիզի նման, որ երկիրը կը միացնէ Իրանին եւ կը բաժնէ Ազրպէյճանը իր Նախիջեւանի անկլաւէն։ Անոր անունն է Սիւնիք։ Ան ունի լեռներ, միջնադարեան վանքեր եւ այսօր Կովկասի ամենաթէժ աշխարհաքաղաքական կէտն է։ Ասիկա պատահականութիւն չէ. մաքուր աշխարհագրութիւն է։ Ով որ վերահսկէ այդ 43 քիլոմեթրը, ան կը վերահսկէ Կասպից ծովուն, Թուրքիոյ, Իրանին եւ արաբական աշխարհին միջեւ անցքը։

Հայերը այդ տարածքը Սիւնիք կը կոչեն։ Ազրպէյճանցիները՝ Զանգեզուր։ Ռուսերը որոշ ժամանակ զայն Մեղրի կը կոչէին։ Իսկ Տանըլտ Թրամփ անոր նոր անուն տուաւ՝ TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity)։ Տարբեր անուններ։ Նոյն տարածքը։ Տարբեր դարաշրջաններ։ Նոյն հազարամեայ օրինաչափութիւնը. մեծ տէրութիւնները Հայաստանի մէջ անցք կը պահանջեն։

Գ. Տիգրան Մեծէն մինչեւ Սպիտակ տան համաձայնագիրը

Վերջին տարիներու պատմութիւնը ունի դաժան, բայց տրամաբանական հետեւողականութիւն։ Խորհրդային շրջանին երկաթուղային գիծերը, որոնք Նախիջեւանը կը միացնէին Ազրպէյճանի մնացեալ մասին՝ Հայաստանի տարածքով, ընդհատուեցան 1990-ականներու սկիզբը, երբ բռնկեցաւ Ղարաբաղի հակամարտութիւնը։ Այդ օրէն ի վեր Պաքուն կը պահանջէ այդ կապի վերականգնումը, սակայն իր պայմաններով՝ առանց հայկական մաքսային հսկողութեան, առանց սահմանային վերահսկողութեան եւ առանց Երեւանի իրական ինքնիշխանութեան այդ հատուածին վրայ։ Հայաստանի համար այս ձեւակերպումը միշտ ալ անընդունելի եղած է մէկ հիմնական պատճառով. ինքնիշխանութենէ զուրկ միջանցքը գործնականօրէն զիջուած տարածք է։

2020 եւ 2023 թուականներու ռազմական պարտութիւններէն ետք, եւ երբ Ղարաբաղը վերջնականապէս կորսուած էր, Նիկոլ Փաշինեան բանակցեցաւ ծայրայեղ թուլացած դիրքերէ։ 2025 թուականի օգոստոսի 8-ին, Սպիտակ տան մէջ, ան եւ Իլհամ Ալիեւը, Տանըլտ Թրամփի ներկայութեամբ, ստորագրեցին նախնական խաղաղութեան համաձայնագիր մը։ Այդ համաձայնագիրին կեդրոնական գործիքը TRIPP-ն է՝ 43 քիլոմեթր երկարութեամբ ճանապարհային եւ երկաթուղային միջանցք մը Սիւնիքի միջով, որ պիտի կապէ Ազրպէյճանը Նախիջեւանին եւ պիտի զարգացուի բացառապէս ամերիկեան ընկերութիւններու կողմէ։

2026 թուականի յունուարին Միացեալ Նահանգներու Պետական վարչութիւնը պաշտօնապէս յայտարարեց, որ Հայաստանը միջանցքը կառավարող ընկերութեան բաժնետոմսերուն 74 առ հարիւրը պիտի փոխանցէ Միացեալ Նահանգներուն։ Անցեալ երկուշաբթի Մարքօ Ռուպիոն ժամանեց Երեւան՝ TRIPP-ի վերաբերեալ նոր համաձայնութիւններ առաջ տանելու եւ օրակարգին վրայ աւելցնելու համար հայկական ռազմավարական հանքանիւթերուն նկատմամբ ամերիկեան հասանելիութեան հարցը, որ Վաշինկթընի համար առաջնահերթութիւն է Չինաստանի հետ համաշխարհային մրցակցութեան ծիրէն ներս։

Դ. Սիւնիքի վրայ հինգ տէրութիւնները

Այն, ինչ այսօր կը վճռուի հայկական լեռնաշխարհի այդ 43 քիլոմեթր երկարութեամբ հատուածին վրայ, պարզ ճանապարհաշինական ծրագիր մը չէ։ Հարաւային Կովկասի ամբողջ վերադասաւորումն է, եւ իւրաքանչիւր մեծ ուժ ունի այնտեղ ներկայ գտնուելու իր պատճառները։

Միացեալ Նահանգները կը հետապնդէ երկու զուգահեռ նպատակ։ Առաջինը՝ Հարաւային Կովկասէն Ռուսիոյ ազդեցութեան նահանջը։ Երկրորդը՝ առեւտրական միջանցքի ստեղծումը, որ Կեդրոնական Ասիան պիտի կապէ Թուրքիոյ եւ Եւրոպայի հետ՝ առանց Մոսկուայէն կամ Թեհրանէն կախեալ ըլլալու։ TRIPP անունը պարզապէս նախագահական ինքնասիրութեան արտայայտութիւն չէ. ան աշխարհաքաղաքական դրոշմ մըն է, որ ամերիկեան մնայուն ներկայութիւն կը հաստատէ այնպիսի շրջանի մը մէջ, ուր մինչեւ հիմա այդպիսի ներկայութիւն գոյութիւն չունէր։

Թուրքիան այս գործընթացի լուռ, բայց մեծ շահառուն է։ Միջանցքը կ՛աւարտէ Թուրքիոյ ցամաքային կապը Կասպից ծովէն անդին գտնուող ազրպէյճանական եւ ընդհանրապէս թրքական աշխարհին հետ։ Ասիկա Անգարայի տասնամեակներու պանթրքական ռազմավարութեան կեդրոնական նպատակներէն մէկն է։ Չինաստանէն Եւրոպա հասնող Միջին Միջանցքը, որ կը շրջանցէ Ռուսիան, արագ զարգացում կ՛ապրի, իսկ Սիւնիքը անոր բացակայ օղակն է։

Ազրպէյճանը վերջապէս ձեռք կը բերէ այն, ինչ երկար տարիներ կը պահանջէր՝ անմիջական ցամաքային կապ իր Նախիջեւանի անկլաւին հետ։ Երկու պատերազմ շահելէ ետք, Պաքուն իր ռազմական յաղթանակը կը վերածէ մշտական տարածքային կառուցուածքի, այս անգամ՝ Վաշինկթընի հովանաւորութեամբ եւ առանց նոր կրակոցի։

Ռուսիան մեծ պարտուողն է։ Երեսուն տարի շարունակ ան Հարաւային Կովկասի անփոխարինելի միջնորդն էր եւ անվտանգութեան գլխաւոր երաշխաւորը։ 2025-ի օգոստոսի համաձայնութիւնը զայն ամբողջովին դուրս ձգեց խաղէն։ Ռուսիոյ Հիւսիս-Հարաւ միջանցքը, որ զայն կը կապէ Հնդկաստանի հետ Իրանի եւ Ազրպէյճանի միջոցով, աստիճանաբար կը կորսնցնէ իր ռազմավարական արժէքը, մինչ մրցակից Միջին Միջանցքը կը հզօրանայ։

Իրանը թերեւս ամենէն զգայուն դիրքին մէջ գտնուող դերակատարն է։ TRIPP-ը կը նուազեցնէ Իրանի բնական մուտքը դէպի Հայաստան եւ Կովկաս եւ ամրապնդէ ամերիկեան ներկայութիւնը իր հիւսիսային սահմանին վրայ, այն ժամանակ, երբ Վաշինկթընի եւ Թել Աւիւի ճնշումը Թեհրանի վրայ իր գագաթնակէտին հասած է։ Հայաստանը Իրանի վստահեցուցած է, թէ միջանցքը պիտի գործէ բացառապէս հայկական ինքնիշխանութեան ներքեւ եւ ոչ որպէս արտատարածքային գօտի։ Սակայն այդ երաշխիքը իրական է, թէ զուտ ձեւական, տակաւին բաց հարց կը մնայ։

Ե. Խաղաղութի՞ւն, թէ՞ նոր թակարդ

Ահա՛ այն հարցը, զոր իւրաքանչիւր հայ՝ Երեւանի, Պուէնոս Այրէսի, Լոս Անճելըսի կամ այլուր, պէտք է անկեղծօրէն ինքզինքին տայ. TRIPP-ը պատմական հնարաւորութի՞ւն է, թէ՞ նոյն հին օրինաչափութեան կրկնութիւնը։

Համաձայնագիրի պաշտպանները կը պնդեն, թէ Փաշինեան իրական ընտրանք գրեթէ չունէր։ Առանց Ղարաբաղի, առանց մրցունակ բանակի, Ուքրանիոյ մէջ զբաղուած Ռուսիոյ եւ առանց արեւմտեան անվտանգութեան երաշխիքներու, այլընտրանքը կրնար ըլլալ Սիւնիքի ներխուժումը, որուն Հայաստանը դժուար թէ դիմադրէր։ Այս տեսանկիւնէն, միջանցքի շուրջ համաձայնութեան հասնիլը՝ խաղաղութեան, միջազգային ճանաչման եւ ամերիկեան զսպող գործօնի դիմաց, կրնայ ընկալուիլ որպէս անխուսափելի պարտութիւնը հնարաւոր բացումի վերածելու փորձ։

Սակայն քննադատները կը մատնանշեն շարք մը լուրջ խոցելիութիւններ։ Առաջինը՝ հայկական հողին վրայ գործող ընկերութեան 74 առ հարիւրը օտար պետութեան փոխանցելը գործնականօրէն կը նշանակէ ռազմավարական տարածքի վերահսկողութեան զիջում։ Երկրորդը՝ համաձայնութիւնը բանակցուած է գաղտնի պայմաններու մէջ, հիմնուելով 2025-ի մարտին համաձայնեցուած 17 կէտերէ բաղկացած շրջանակի մը վրայ, որ երբեք ներկայացուած չէ հայ ժողովուրդին։ Երրորդը՝ ան չի նախատեսեր 2023-ին Ղարաբաղէն տեղահանուած հայերու արժանապատիւ վերադարձի որեւէ մեխանիզմ։ Իսկ չորրորդը՝ թերեւս ամենէն անհանգստացնողը, հայկական պատմութեան մէջ բազմաթիւ տէրութիւններ եկած են բարգաւաճում եւ ինքնիշխանութեան յարգանք խոստանալով։ Անոնց անունները տարբեր էին՝ օսմանցիներ, պարսիկներ, խորհրդայիններ, բայց օրինաչափութիւնը նոյնն էր։

Հայաստանի կառավարութիւնը կը պնդէ, թէ այս անգամ տարբեր է։ Ըստ անոր՝ TRIPP-ը պիտի գործէ հայկական օրէնքով, պետութեան լիակատար իրաւասութեան ներքեւ, եւ օտար զինուորական ներկայութիւն պիտի չըլլայ միջանցքին մէջ։ Սրանք խոստումներ են, որոնք պէտք է խստօրէն վերահսկուին։ Հայաստանի պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է, որ գրուած երաշխիքներն ու գետնի վրայ իրականութիւնը միշտ չէ, որ կը համընկնին։

Զ. Այն, ինչ Հայաստանը ունի, իսկ ուրիշները՝ ոչ

Անկախ այն բանէն, թէ մինչեւ 2031 որ սցենարը պիտի գերակշռէ, հինգ հազար տարուան պատմութիւնը մէկ ճշմարտութիւն կը թելադրէ. Հայաստանը միշտ կը գոյատեւէ։ Աւելի փոքր, քան երբեմն եղած է, բայց կենդանի։ Աւելի քիչ տարածքով, բայց աշխարհի ամենահին եւ ամենահամախմբուած ազգային ինքնութիւններէն մէկով։

Եւ կայ նաեւ Սփիւռքը։ Աշխարհի տարածքին ապրող աւելի քան եօթ միլիոն հայեր։ Ցանց մը, որ հիւանդանոցներ կը ֆինանսաւորէ, քաղաքական ճնշում կը բանեցնէ արեւմտեան խորհրդարաններու մէջ, թերթեր կը հրատարակէ եւ 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութեան յիշողութիւնը կենդանի կը պահէ որպէս մնայուն բարոյական փաստարկ միջազգային հանրութեան դիմաց։ Սփիւռքը 2031-ին եւս պիտի մնայ Հայաստանի իսկական բանակը. ան գնդակ չի արձակեր, սակայն կը քուէարկէ այն երկիրներուն մէջ, որոնք կրնան ազդել տարածաշրջանի ճակատագիրին վրայ։

Կայ նաեւ ուրիշ բան մը, զոր այսօր Սիւնիքի շուրջ մրցող հինգ տէրութիւններէն ոչ մէկը ունի. Հայաստանը միակ երկիրն է, որ խորապէս կը հասկնայ իր բոլոր դրացիները, որովհետեւ պատմութեան ընթացքին բոլորն ալ կառավարած են զայն։ Ան կը ճանչնայ պարսկական մտածողութիւնը, ռուսական համբերութիւնը, թրքական յաւակնութիւնը եւ ազրպէյճանական գործնականութիւնը։ Վերաձեւաւորման մէջ գտնուող Կովկասի մէջ այս գիտելիքը, թերեւս առաջին անգամ, կրնայ դառնալ ռազմավարական առաւելութիւն եւ ոչ թէ պատմական սպի։

Է. 2031. Միջանցքը, որ կը ձգտի ճակատագիր դառնալ

2031-ը պատահական թուական մը չէ։ Ան այն կառավարութեան պաշտօնավարութեան աւարտն է, զոր հայ ժողովուրդը պիտի ընտրէ յառաջիկայ Յունիս 7-ին։ Նոյն կառավարութիւնը պիտի ժառանգէ TRIPP-ը, Ազրպէյճանի հետ խաղաղութեան գործընթացը եւ 2023-ին Արցախէն բռնագաղթած աւելի քան հարիւր հազար հայերու չլուծուած հարցը։ Ով որ այդ ժամանակաշրջանին ղեկավարէ Հայաստանը, իր ձեռքերուն մէջ պիտի ունենայ Սպիտակ տան մէջ ստորագրուած համաձայնութեան առաջին իրական գնահատականը։

Ան պիտի ստիպուի պատասխանելու հարցումի մը, որ ոչ այնքան աշխարհաքաղաքական է, որքան փիլիսոփայական. կրնա՞յ արդեօք ժողովուրդ մը, որ հինգ հազար տարի ուրիշներու միջանցքը եղած է, վերածուիլ ինքնուրոյն օրակարգ ունեցող դերակատարի։

Անկեղծ պատասխանը այսօր այն է, որ տակաւին ոչ։ Փաշինեան ստորագրեց համաձայնագիր մը, որ գաղտնի բանակցութիւններու արդիւնք էր, առանց ժողովրդական խորհրդակցութեան, հայկական հողին վրայ գործող ընկերութեան 74 առ հարիւրը օտար տէրութեան փոխանցելով, առանց որեւէ ձեռքբերում ապահովելու Արցախէն տեղահանուած հայերուն համար եւ այնպիսի ճնշման տակ, զոր ինք նկարագրեց «ստորագրութիւն կամ ներխուժում» ընտրանքի բառերով։ Նման պայմաններու մէջ ստորագրելը հաւասարներու միջեւ բանակցութիւն չէ։

Եւ այնուամենայնիւ, տարբերութիւն մը կայ անցեալին համեմատ։ Երբ պարսիկները, հռոմէացիները կամ օսմանցիները Սիւնիքով կ՛անցնէին, Հայաստանը ոչինչ կ՛որոշէր։ Ան բեմն էր, ոչ թէ դերակատարը, եւ ոչ ոք կը հարցնէր իր կարծիքը։ Այսօր գոյութիւն ունի հայկական պետութիւն մը, խորհրդարան մը, որ պէտք է վաւերացնէ համաձայնութիւնները, ընդդիմութիւն մը, որ բարձրաձայն հարցադրումներ կը կատարէ, Սփիւռք մը, որ արտաքին ճնշում կը բանեցնէ, եւ հանրային կարծիք մը, որ բացատրութիւններ կը պահանջէ։ Ասիկա լիարժէք ինքնիշխանութիւն չէ, սակայն նաեւ անցեալի անզօրութիւնը չէ։

Յունիս 7-ին հայերը պիտի որոշեն, թէ ով պիտի առաջնորդէ այս ընթացքը։ Եւ նոյնիսկ հեռուէն, Սփիւռքն ալ իր բաժինը պիտի ունենայ այդ որոշման մէջ՝ իր յիշողութեամբ, իր ազդեցութեամբ եւ իր ձայնով։

Միջանցքը հոգնած է սոսկ անցք ըլլալէ։ Ան հինգ հազար տարիէ ի վեր առաջին անգամ կը ձգտի ճակատագիր դառնալ։

Յունիս 7-ը պիտի որոշէ ուղղութիւնը։ 2031-ին պիտի գիտնանք՝ ճի՞շդ ուղղութիւնն էր, թէ՞ դարձեալ ուրիշներն էին, որ որոշեցին Հայաստանի փոխարէն։