1918-ի Մայիս 28-ը հայ ժողովուրդի համար պարզ վարչական հռչակագիր մը չէր, ոչ ալ դիւանագիտական ժեստ մը յուզված ժամանակներու մէջ։ Ան գոյութենական պատասխան մըն էր։ Երբ Ռուսական Կայսրութեան փլուզումը Կովկասը անպաշտպան ձգեց, երբ օսմանեան յառաջխաղացումը կ'սպառնար ամբողջացնել տարիներ առաջ սկսած կործանումը, եւ երբ Ցեղասպանութեան շուքը կ'երկարէր վերապրողներու վրայ, Հայաստան ինքնիշխանութենէ աւելի խոր բան մը հռչակեց. հռչակեց, որ պիտի չընդուներ իր բնաջնջումը։

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը ծնաւ պայմաններու մէջ, որոնք այսօր դժուար է ամբողջութեամբ պատկերացնել։ Ծնաւ աւերակներու, զանգուածային տեղահանութիւններու, սովի, հիւանդութիւններու եւ հաւաքական հոգնութեան մը մէջ, որ ոչ միայն նիւթական, այլ նաեւ հոգեւոր էր։ Այդ կորուստի բնանկարէն, սակայն, ծնաւ քաղաքական ու բարոյական որոշում մը. կազմակերպուիլ, դիմադրել եւ ինքնիշխանութիւն հաստատել հոն, ուր շատեր՝ շրջանին մէջ թէ դուրս, արդէն կը կարծէին, որ հայ պետութեան համար պատմական հնարաւորութիւն մը չէ մնացած։

Ահա թէ ինչու Մայիս 28-ը չի կրնար հասկցուիլ առանց Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսէի ճակատամարտերուն։ Այդ ճակատամարտերը չհակադրեցին միայն բանակներ իրարու. հակադրեցին ճակատագիրներ։ Կռուեցան զինուորներ, այո, բայց կռուեց նաեւ ամբողջ հասարակութիւն մը, հաւաքուած այն համոզումով, որ պարտութիւնը կ'ուրժէ վախճանը։ Սարդարապատ, մասնաւորաբար, ոչ միայն Երեւանը պաշտպանեց. պաշտպանեց Հայաստանի քաղաքական շարունակականութիւնը։ Ան այն ճշգրիտ կէտն էր, ուր պատմութիւնը կրնար վերջնականապէս փակուիլ — եւ, այնուամենայնիւ, նորէն բացուեցաւ։

Այն ատեն ծնած հանրապետութիւնը կարճ ապրեցաւ. ընդամէնը երկու տարի եւ կէս։ Ան փուխ էր, պաշարուած, ծայրայեղ սահմանափակութիւններով եւ թշնամական շրջապատով նշանաւորուած։ Բայց անոր կարճամտութիւնը չի նուազեցներ անոր ծանրութիւնը։ Այդ ժամանակաշրջանին կառուցուեցան հիմնարկներ, փորձուեցաւ ինքնուրոյն դիւանագիտութիւն, ձեւաւորուեցաւ արդիական վարչութիւն մը, եւ, ամէն բանէ վեր, հաստատուեցաւ սկզբունք մը, որ մինչ այսօր անհրաժարելի պէտք է մնայ. ինքնիշխանութիւնը՝ որպէս ազգային գոյութեան պայման։

Մայիս 28-ը ոգեկոչելը կ'առնչուի նաեւ երկու փորձութիւններու դիմադրելու անհրաժեշտութեան. դատարկ նոստալժիային եւ սովորական հանդիսաւորութեան։ Ոգեկոչել կը նշանակէ ոչ թէ իտէալականացնել, այլ հասկնալ. հասկնալ, որ ազգային գոյատեւումը հսկայ մարդկային գին ունեցաւ. որ կազմակերպումը նոյնքան վճռական էր, որքան արիութիւնը. եւ որ ինքնութիւնը ոչ միայն յիշողութեամբ պահուեցաւ, այլ նաեւ` ծայրայեղ պայմաններու մէջ պետութիւն, հիմնարկներ եւ հասարակական համախմբում կերտելու կոնկրէտ ունակութեամբ։

Հայ սփիւռքի համար այս թուականը ունի լրացուցիչ եւ խոր նշանակութիւն։ Վերապրողներու ժառանգներէն միլիոններ մեծցան պատմական հայրենիքէն հեռու — բայց ոչ Հայաստանէն հեռու։ Զայն կրեցին ընկերային դպրոցներու, եկեղեցիներու, մշակութային կեդրոններու, թերթերու, միութիւններու եւ ընտանիքներու մէջ, որոնք հրաժարեցան թոյլ տալ, որ աքսորը վերածուի մոռացութեան։ Մայիս 28-ը կը պատկանի նաեւ այդ սփիւռքին, որ ազգային գիտակցութիւնը պահեց, երբ պետութիւնը գոյութիւն չունէր կամ երբ պատմութիւնը կ'երեւէր, թէ փակած է անոր ճամբան։

Եւ արդի Հայաստանի համար — 1991-էն ի վեր անկախ — 1918-ի Մայիս 28-ը արմատ է, ոչ՝ ծանօթագրութիւն։ Արդի հայ պետութեան շարունակականութիւնը կ'առնչուի այն հանրապետութեան հետ, որ ծնաւ անդունդի եզրին։ Առանց այն սերունդին, որ դիմադրեց, առանց այն որոշումին՝ գոյատեւումը ինքնիշխանութեան վերածելու, քսանմէկերորդ դարու հայ պետութեան գաղափարն իսկ ուրիշ կ'ըլլար — կամ գուցէ ամենեւին չէր ըլլար։

Այսօր, աշխարհի մը մէջ, որ կրկին կ'անտեսէ պատերազմներ, բռնի տեղահանութիւններ եւ ամբողջ ժողովուրդներու դէմ սպառնալիքներ, 1918-ի դասը կ'ունենայ անհանգստացնող արդիականութիւն։ Ոչինչ յաւիտեան երաշխաւորուած է։ Ազգային գոյութիւնը կը պահանջէ ակտիւ յիշողութիւն, քաղաքական պատասխանատուութիւն, հասարակական միութիւն եւ հաւաքական կեանքը պաշտպանելու ընդունակ հիմնարկներ։

Մայիս 28-ը ոչ միայն թուական մըն է, որ ոգեկոչէ, թէ ինչ շահուեցաւ. ան թուական մըն է, որ չափէ, թէ ինչ պէտք է պահել։ Դար մը առաջ, Հայաստան ոտքի ելաւ, երբ շատեր կը կարծէին, թէ ամէն բան ավárteçil է։ Թող այդ հիմնարարական արարքը ծէս ու արարողութիւն չդառնայ. թող շարունակի կողմնորոշիչ ըլլայ։ Որովհետեւ, ինչ Սարդարապատ սորվեցուց, պատմութիւնը կը շարունակուի միայն այն ժամանակ, երբ ազգ մը կ'որոշէ, որ պիտի շարունակուի։

108 տարի առաջ, Հայաստան նորէն ոտքի ելաւ։ Եւ այդ պատմական որոշումը մինչ այսօր կը հրաւիրէ մեզ հաշիւ տալ ինքնամեզի։