«Մինչ Արցախի վերջին հայկական եկեղեցիները կը քանդէր, Ատրպէյճանը Հայաստանին «ցուցումներ» կու տար թէ ինչպէս նշել Ապրիլ 24-ը»

Ատրպէյճանի Արտաքին Գործոց Նախարարութիւնը ուրբաթ, Ապրիլ 24-ին, պաշտօնական յայտարարութիւն մը հրատարակեց, որով դատապարտեց Երեւանի մէջ, Հայոց Ցեղասպանութեան Յիշատակութեան օրուան նախօրեակին, ջահերու երթի ընթացքին թրքական դրօշի մը այրումը, եւ պահանջեց, որ հայ կառավարութիւնը «անհրաժեշտ միջոցները ձեռք առնէ» ու «մեղաւորներուն պատասխանատւութիւն պահանջէ»։ Տոնը ոչ թէ դիւանագիտական մտահոգութիւն արտայայտող հարեւան պետութեան մըն է։ Այն տէրութեան ձայնն է, որ ենթակայ կառավարութեան մը հրամաններ կու տայ։

Ամէն բան ըսող յայտարարութիւնը

Ատրպէյճանը բաւարարուեցաւ դժգոհութիւն յայտնելով միայն չ'է։ Հրատարակեց պաշտօնական փաստաթուղթ մը՝ զգուշացումներով եւ պահանջներով լեցուն, որով հայ կառավարութեան թելադրեց, թէ Ապրիլ 24-ի նախօրեակին ի՛նչ ընել պէտք էր։

Տեքստը «կտրականապէս» կը դատապարտէ Ապրիլ 23-ի երթի ընթացքին թրքական դրօշի այրումը եւ կը պնդէ, որ հայ կառավարութիւնը «պէտք էր ժամանակին կանխէր այս արշաւը, որ կ'հիմնուէր ազգամիջեան ատելութեան վրայ, եւ անհրաժեշտ անվտանգութեան միջոցները ձեռք առնէր»։

Ապա կ'երթայ աւելի հեռու. «Բոլորովին անընդունելի է նման անթոյլատրելի արարքներու հանդէպ աչք փակելը՝ ժողովրդավարական նորմերու, հաւաքւելու ազատութեան եւ արտայայտութեան ազատութեան պատրուակով»։ Այլ խօսքով, Ատրպէյճանը Հայաստանին կը բացատրէ, թէ արտայայտութեան ազատութիւն սահմաններ ունի՝ այն սահմաններ, որոնք Պաքուն կը նկատէ յարմարագոյն։

Յայտարարութիւնը իրողութիւնները կ'որակէ «ֆաշիստական, վրէժխնդրական, ազգային ատելութեան վրայ հիմնուած մտածելակերպի յստակ արտայայտութիւն» եւ ուղղակի պահանջով կ'աւարտի. «Կոչ կ'ուղղենք հայ կառավարութեան, որ այս արարքներու մեղաւորներէն պատասխանատւութիւն պահանջէ»։

Ինչ որ յայտարարութիւնը կ'անտեսէ — եւ ինչ որ աշխարհը չպէտք է մոռնայ — այն է, որ Ապրիլ 23-ի ջահերու երթը հայ երիտասարդութեան դարաւոր աւանդոյթ մըն է՝ Օսմանեան Կայսրութեան կողմէ գործուած Ցեղասպանութիւնը յիշատակելու համար, որ Թուրքիոյ պատմական նախորդն է եւ գաղափարական դաշնակիցը, ու այն Թուրքիային, որ այսօր Ատրպէյճանը կ'աջակցէ։ Որ այս համատեքստին մէջ մէկը թրքական դրօշ մը վառեց, ազգային ատելութեան արարք մը չէ. այն 1.500.000 զոհ ունեցող, անուն, թուական եւ պատմութիւն ունեցող պատմական ցաւի արտայայտութիւն մըն է։

Ատրպէյճանը գիտէ ատիկա։ Ահա ուստի կը նեղուի։ Եւ ահա ուստի ցուցումներ կու տայ։

Երկու եկեղեցի։ Մէկ շաբաթ։ Երեւանէն ոչ մէկ դատապարտութիւն։

Ատրպէյճանի յայտարարութեան բառերը ճնշիչ կերպով կ'ամրապնդուին, երբ կ'իմանանք, թէ միաժամանակ Արցախին մէջ ինչ կ'անցնէր։ Նոյն այդ շաբաթուն, Ատրպէյճանի բուլտոզերները կը շարժէին Ստեփանակերտի մէջ։

Ապրիլ 12-ին, Արցախի Թեմը կը դատապարտէ Սուրբ Յակոբ եկեղեցիի լրիւ քանդումը, տաճար մը, որ տարիներ շարունակ հայ համայնքի ծիսական կեանքի կեդրոնն էր, ուր ամէն Կիրակի հազարաւոր հաւատացեալներ Սուրբ Հաղորդութիւն կ'ընդուներ։

Օրեր ետք, Ատրպէյճանը քանդեց Սուրբ Ամենափրկիչ Մայր Տաճարը՝ Արցախի ամէնամեծ եկեղեցին։ Անոր հիմնաքարը 2006-ին դրուած էր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ.-ի կողմէ, եւ նուիրագործուեցաւ 2019-ի Ապրիլին։ 44-օրեայ պատերազմի ընթացքին, տաճարը ապաստան ծառայած էր Ատրպէյճանի ռմբակոծութիւններէն փախչող հազարաւոր խաղաղ բնակիչներու։ Արցախի մշակութային ժառանգութեան պաշտպան Յովիկ Աւանեսեան նշեց, որ քանդումը համընկաւ Հայոց Ցեղասպանութեան 111-րդ տարելիցին հետ, եւ որ տաճարը կործանելու բաց կոչեր ատրպէյճանեան ընկերային ցանցերուն մէջ շրջանառած էին դէպքէն առաջ, առանց որեւէ մէկը պատժուած ըլլար։

Ի տարբերութիւն այն պահերուն, երբ Ատրպէյճանը հպարտութեամբ ցոյց կու տայ հայկական կառավարական շէնքերու քանդումը, եկեղեցիներու կործանումը կատարուեցաւ լռութեամբ, առանց պաշտօնական լրատւական ծածկոյթի։ Հարցը անխուսափելի է. անհանգի՞ստ են ցոյց տալ աշխարհին, թէ ինչպէս բուլտոզերները քրիստոնէական եկեղեցի մը կը փլցնեն։

Փաշինեան. «Պիտի չտանինք միջազգային ասպարէզ»

Հայ կառավարութեան պատասխանը, մէկ բառով, գոյութիւն չունէր։ Տաճարներու քանդման մասին հարցուած, վարչապետ Նիքոլ Փաշինեան յայտարարեց, որ իր մտահոգութիւնը կը սահմանափակուի «Հայաստանի տարածքին գտնուող պատմամշակութային յուշարձաններով» եւ մերժեց կործանումը «պետական մակարդակով միջազգային յարաբերութիւններու նիւթ» դարձնել, պատճառաբանելով, որ այս հարցերու մէջ «զգոյշ ըլլալ կ'ըլլայ, քանի ատոնք երկսայրի սուր մըն են»։

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան պատգամաւոր Լիլիթ Գալստեան կ'ամբաստանէ կառավարութիւնը, թէ ամէն պատասխանատւութիւնէ հեռու կենալով՝ Ատրպէյճանի գործողութիւնները կ'օրինականացնէ, եւ կ'զգուշացնէ, որ Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի կառավարութիւնները «ապշեցուցիչ համաժամկէութեամբ կ'գործէն»։ Անոր կարծիքով, Փաշինեանի դիրքն ըստ էութեան «կանաչ լոյս» կու տայ նոր կործանումներու։

Համատեքստը պատկերը ե՛ւս աւելի կ'ծանրաբեռնէ. քանի մը շաբաթ առաջ, Փաշինեան ստիպեց Հայոց Ցեղասպանութեան Ինստիտուտ-Թանգարանի տնօրէն Էտիտա Կզոյեանի հրաժարականը, որովհետեւ ԱՄՆ-ի փոխնախագահ ՋԷյ Տի Վընսի՝ Ծիծեռնակաբերդ այցելութեան ընթացքին անոյ նուիրեր էր Արցախի մասին գիրք մը — բան մը, որ վարչապետը «սադրիչ արարք մը՝ կառավարութեան արտաքին քաղաքականութեան հակառակ» կ'որակէ։ Փաշինեանի համար Արցախի մասին խօսիլը խնդիր է։ Ատրպէյճանի համար, անոր եկեղեցիները քանդելը՝ ոչ։

«Մէկ ազգ, երկու պետութիւն». ո՞վ ո՛ւ ցուցում կու տայ

«Մէկ ազգ, երկու պետութիւն» կարգախօսին տակ — որ Ատրպէյճանի եւ Թուրքիոյ միջեւ ռազմավարական դաշինքը կ'սահմանէ — Պաքուն հրապարակօրէն կ'թելադրէ Երեւանի քայլերը, մինչ համակարգաբար կ'ջնջէ Արցախի մէջ հայկական ամէն հետք։ Հեգնութիւնը դաժան է. նոյն պետութիւնը, որ Հայաստանէն կը պահանջէ թրքական դրօշ վառողները պատժել, Ցեղասպանութեան տարելիցի նախօրեակին քրիստոնէական եկեղեցիներ կը քանդէ, առանց հայ կառավարութիւնը դատապարտութեան մէկ բառ արտաբերէ։

Ատոնք մեկուսի դէպքեր չեն։ Արցախի մէջ արդէն կործանուած վայրերու մէջ կ'ըլլան նաեւ Շուշիի Սուրբ Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցին, Թաթայի եւ Մոխրէնէ գիւղերու Սուրբ Սարգիս եկեղեցիները, Բերձորի Սուրբ Համբարձում եկեղեցին եւ Մեղաքավանի Ամենասուրբ Աստուածածին եկեղեցին, ուրիշ բազմաթիւ վայրերու հետ։ Արցախի մէջ կ'անցնողը ճշգրիտ անուն ունի. մշակութային ցեղասպանութիւն։

Արցախի Տուրիզմի եւ Մշակոյթի Գործակալութիւնը զայն ըսաւ առանց ճապաղ արտայայտութիւններու. «Կ'կործանուին ոչ թէ միայն շէնքեր, այլ ժողովուրդի մը ինքնութիւնը, անոր անցեալը եւ ապագայի իրաւունքը»։

Լռութիւնը, այս կէտին, այլեւս չէզոքութիւն չէ։ Այն հանցակցութիւն է։

Սարդարաբադ խմբագրութիւն